NHỚ CHUYỆN MỘT THUỞ MỘT THỜI

NHỚ CHUYỆN MỘT THUỞ MỘT THỜI

●Francis Assisi Lê Đình Bảng.

1. Lang thang mãi trên mạng, không biết đầu đuôi xuôi ngược ra làm sao. Chẳng viết được chữ nào.Hệt như cái cảm giác lửng lơ giữa giời, hôm đọc tin nhắn từ nhạc sĩ Phan xi cô bên nhà bảo, anh nhớ viết một bài về cha Kim Long cho Hương Trầm số ra Tháng 10.2025 này nhé, nhân dịp như thường lệ Ban Thánh nhạc có Đại Hội định kỳ. Nói thật lòng từ hôm ấy, cứ tơ lơ mơ, như người vừa ốm dậy. Hết ngồi xuống, lại đứng lên. Mở ipad, iphone, rồi lại thôi. Thú thật, mình nhà quê lắm, xưa rày có biết xài máy móc computer gì đâu. Rặt mò mẫm iphone và ipad thôi. Được vài dòng, đọc thấy ngờ ngợ, chẳng ra ngô ra khoai gì. Cảm giác ấy rất khó hiểu. Biết viết gì đây? Cả tháng nay, mịt mù, dăng mắc những tin, những bài, những hình ảnh mất, còn, buồn vui với cha Kim Long. Mình không tin vào mắt mình một tí nào. Cứ ngỡ lúc sinh thời, với cha trên từng cây số, nước trong, nước ngoài. Lâu lâu, thơ thẩn tìm vào cái ngõ xóm đạo An Lạc ấy, dừng lại một lúc thật lâu trước căn nhà cũ chìm sau cội mai già. Cha vẫn ở trong ấy, ngồi thu lu như bức tượng giữ đền. Trầm tư nghĩ ngợi, viết lách miệt mài những tập nhạc suy niệm. Hình như đã tới 5000. Thầm nghĩ, lúc này mình có viết gì, cũng bằng thừa. Người ta, đông tây, xa gần viết cả rồi. Hơn nữa, họ lại là chỗ thân quen trong nhà của thánh nhạc thánh ca. Còn mình, cắc ké dưa leo dưa chuột, có hơi hướm máu me gì với đàn với hát đâu. Đặc biệt, đối với con người đã có cả một di sản đồ sộ, dễ đến 3, 4 thậm chí 5000 ca khúc như cha Kim Long. Lớn có, nhỏ có. Để đơn ca, song ca, tam ca và cả ca đoàn hằng hai, ba trăm người. Đại ban, 3,4 bè hợp xướng. Hoặc đơn giản là kinh nguyện cầu chỉ một, hai câu vắn tắt, để thở than, cũng chả thiếu gì. Có chăng, là làm cái việc cặm cụi, khệ nệ chở củi về rừng. Nước đổ ra sông, ra biển hết ráo trọi. Có thấm tháp vào đâu. Kìa, như cây đa cây đề Phạm Duy, hay Trịnh Công Sơn ở ngoài đời thì 1000, 2000, 3000 bài ca là tận cùng bằng số rồi. Đến cái cỡ bốn con số ấy, như cụ Kim Long thì có mà chịu chết, bó tay. Hỏi ai còn nhớ nổi. Là bài thứ mấy ngàn, bài nào trước, bài nào sau, hoàn cảnh sáng tác thế nào? Linh mục nhạc sĩ Kim Long - xét ở góc độ này - đúng là một hiện tượng độc nhất, vô nhị. Nói theo ngôn ngữ kiếm hiệp Kim Dung là độc cô cầu bại, danh trấn một phương trong cõi quần hùng, võ lâm ngũ bá.

Nhớ đã một thời lâu lắm rồi, đầu thế kỷ XX ở cái đất Sài gòn này, sử sách còn ghi, đã thấy xuất hiện những tập nhạc đạo in ấn đàng hoàng: Ca Ngợi Đức Chúa Bà Maria - Ca Ngợi Rất Thánh Trái Tim Đức Chúa Giêsu của cha Phao lô Qui và cha Phao lô Đạt, Imprimerie De La Mission, 289 rue Paul Blanchy, Tân Định. Trong đó có bài Nửa Đêm Mầng Chúa Ra Đời nổi đình nổi đám của cha Phao lô Đạt nghe hát ròng rã nơi họ đạo Sài gòn, Nam Kỳ lục tỉnh.⁽¹⁾ Tiếng tăm lẫy lừng của tứ trụ hồi còn u u minh minh ấy nổi lên như cồn: “Nhất Đạt, nhì Long, tam Tòng, tứ Đức”⁽²⁾. Cứ tưởng, tinh tú bắc đẩu chỉ mọc một lần. Ai ngờ, chuyện lạ xảy ra. Số là, mấy chục năm sau này, lại nảy sinh một bộ tứ mới trình làng, đó là: “Nhất Dũng, nhì Kim, ba Hoà, bốn Long.” Không nói thì ai cũng biết rồi. Bốn cây đại thụ của làng thánh nhạc thánh ca Việt Nam, học hành bằng cấp đầy mình, từ bên Tây, từ ngai toà đức thánh Pha pha về: nào, linh mục An tôn Nguyễn Tiến Dũng; linh mục Gioakim Lương Hoàng Kim; nào, đức thầy Phao lô Nguyễn Văn Hoà và linh mục Phê rô Nguyễn Kim Long.⁽³⁾
 

Với 4, 5000 tác phẩm dày đặc, trí khôn nào nhớ hết?

Vâng. Cùng lắm, cha chỉ nhớ:

- Con Hân Hoan, ca khúc đầu đời khi 17 tuổi còn là một chủng sinh ở tiểu chủng viện Phan xi cô Xavie Bùi Chu, năm 1957-1958. Kim Long khi ấy đang phơi phới tuổi thanh xuân. Nhớ lắm, lúc nào miệng cũng hát hò, tay múa nhịp.Ngay từ những năm ở tiểu chủng viện ấy, trong những giờ kinh lễ mỗi ngày, anh em chúng tôi đã hát say sưa bài này của đàn anh Kim Long. Giai điệu và ca từ đẩy đưa tâm hồn chúng tôi ngất ngây cả ngày hôm ấy.

“Con hân hoan bước lên bàn thờ Chúa, Chúa là hoan lạc tuổi xuân xanh con. Con nâng phím tơ ngợi khen Chúa, tiếng lòng rung nhịp với muôn tâm hồn. 1/ Vào thánh cung dâng tiến hương nguyện cầu ngát bay toả tới ngai toà Chúa. Tâm tư sẽ reo mừng hướng lên bàn thánh trong niềm vui. 2/Hồn ta ơi, sao đớn đau tơi bời. Hãy tín nhiệm của Chúa. Sao xao xuyến băn khoăn? Chúa chính là suối mạch ủi an…”

- Kinh Hoà Bình.

Thế rồi, những năm lên lớp Triết 1 ở Đại chủng viện Lê Bảo Tịnh, chúng tôi hát Kinh Hoà Bình, bài ca phổ thơ lời nguyện cầu của Thánh Phan xi cô Assisi, do Đức Tổng giám mục Philipphe Nguyễn Kim Điền chuyển dịch, khi tác giả bước vào tuổi 20, tức năm 1960. Tôi nhớ rõ năm ấy, giáo hội Công giáo Việt Nam bước một bước trưởng thành, thiết lập hàng giáo phẩm là người Việt Nam, có mở Đại hội Thánh Mẫu toàn quốc vô cùng trọng thể ở nhà thờ Đức Bà.

“Lạy Chúa từ nhân, xin cho con biết mến yêu và phụng sự Chúa trong mọi người.

Lạy Chúa,xin hãy dùng con như khí cụ bình an của Chúa.

Để con đem yêu thương vào nơi oán thù

Đem thứ tha vào nơi lăng nhục

Đem an hoà vào nơi tranh chấp

Đem chân lý vào chốn lỗi lầm…

Ôi, Thần Linh thánh ái xin mở rộng lòng con

Xin thương ban xuống những ai lòng đầy thiện chí ơn an bình.”

- Chúa Không Lầm viết năm 1968, khi thầy Kim Long được thụ phong linh mục và làm cha sở giáo xứ Đức Hoà, Long An, giáo phận Mỹ Tho. Ca khúc này có vẻ ngẫu hứng, theo lời tự thuật, khi tác giả được chịu chức linh mục tại Vương cung thánh đường Đức Bà Sài gòn và nhận ngay bài sai đi làm cha sở nhà thờ Đức Hoà, một họ đạo nằm sâu trong vùng xôi đậu, chiến tranh của tỉnh Long An, giáo phận Mỹ Tho. Bài ca này có tần suất ca diễn chiếm kỷ lục suốt mấy chục năm trời. Nghe hơi hơi bụi bặm, lăn lóc, nhưng rất tự sự , nỗi niềm. Ca sĩ nào cũng tâm đắc.

1.“ Chúa không lầm khi Ngài dựng nên con, dù lời Ngài con không giữ tròn.

Vì Chúa đã biết từ ngàn xưa, rằng thân con bởi tro bụi và được cưu mang trong tội lỗi.

ĐK. Nhưng lòng Chúa vẫn bao la, dù cho bao phen con yếu đuối, thành tâm xin ăn năn thống hối là Ngài lại thứ tha.”

2.3.4…

5. “Chúa không lầm khi Ngài dạy con yêu

Dù đường tình con oan trái nhiều

Vì Chúa đã biết từ ngàn xưa, từng giây rung cảm trong lòng

Là từng giây hơi thở rực nóng.”

- Cảm Mến Hồng Ân.

- Từ Ngàn Xưa.

- Linh Hồn Tôi.

- Khi Chúa Thương Gọi Con Về. Viết khi nghe bác sĩ phán quyết “ung thư đại tràng” và về nhà chuẩn bị hậu sự. Nhưng rồi, Chúa Mẹ thương tình, cha sống vui, viết khoẻ, sáng tác đều đều, cho đến ngày Chúa gọi về, 17 tháng 6 năm 2025…

2. Nhạc trong thánh ca của Kim Long, trong suy nghĩ của riêng tôi, lấy cảm hứng từ nguồn mạch, gốc gác rất căn cơ: Thánh ca Nunc Dimittis, Magnificat, ,Benedictus, Praetorius, Auvergne, Adeste Fideles. Từ cổ điệu của Đức, Pháp, Ba Lan, Anh. Từ F. Grubert, J.Brahms, Robert Jef, L. Deiss, Lully, Cesar Graffray, J. Langlais, L.Watts, Didier Rimaud, D.Ombrie. Và ca từ thuần là Kinh Thánh, từ Mt, Lc, Ga. Từ 150 Thánh Vịnh. Từ các sách Xh, Rm, Dn, Is, Gr, Gn, Pr và lời kinh của các thánh Phan xi cô, Benado, Augustino; từ bản dịch của CGKPV, của cha Trần Đức Huân. Rất nhiều bài là thơ cảm hứng từ Thánh Kinh của cha Xuân Ly Băng, của cha Đỗ Xuân Quế. Tôi đọc và nhận ra một điều, cha Kim Long rất kén chọn lời ca và trân trọng từng câu, từng chữ của thơ Xuân Ly Băng, của Đỗ Xuân Quế. Trong 1000 bài thánh ca phổ thông trong Tuyển Tập CA LÊN ĐI, Xuân Ly Băng và Đỗ Xuân Quế đã có một vị trí rất xứng đáng. Riêng Hoàng Khánh, người viết ca từ cùng lúc với cha Kim Long ngay từ buổi đầu, là một trường hợp khá đặc biệt, với những ca khúc: Ca Lên Đi, Con muốn Chúc Mừng, Đêm Hôm Nay, Nguyện Chúa Chí Ái, Chúa Chăn Dắt, Chúa Chiên Lành, Tôi Chỉ Ước Trông, Chúa Là Lẽ Sống, Mẹ Là Hiền Mẫu.

Hoàng Khánh là ai? Có lẽ, ngày nay, rất ít người khi hát thánh ca của Kim Long còn nhớ rõ xuất xứ cùng tình cảnh của người viết ca từ đầu tiên cho Kim Long. Cái danh xưng Hoàng Khánh, như tôi biết, không hề xa lạ gì. Đã có ngay từ những ca khúc đầu tiên ở tiểu chủng viện Thánh Phan xi cô Xavie Bùi Chu, số 63 Bùi Thị Xuân, Quận 1 Sài gòn, kế bên nhà thờ giáo xứ Huyện Sĩ (Chợ Đũi). Trong các tuyển tập viết tay, in roneo mang tên CA LÊN ĐI 1, 2 và 3 lần lượt ra đời. Đó là đôi bạn chân tình cùng tâm đầu ý hợp trên ghế tiểu chủng viện. Không rõ về sau ra sao, nhưng có đôi ba lần, cha tâm sự riêng với tôi “anh ấy đã ra đời và cuộc sống cũng khá vất vả”. Nhà Hoàng Khánh, nghe đâu ở trong giáo xứ Nghĩa Hoà, ngay phía sau lưng đài Đức Mẹ Fatima. Nhiều lần, cha đã đến thăm. Địa chỉ này tôi khá quen biết, nhờ có dạy ở trường Thánh Giuse, kế bên đấy, vẫn thấy Hoàng Khánh ra vào trong cái ngõ xóm ấy. Trong chỗ cha con, anh em thân tình của những người cầm bút viết lách. Kỷ niệm ấy, không bao giờ quên. Ngày tôi ra mắt bộ sách Ở Thượng Nguồn Thi Ca Công Giáo Việt Nam, 6 tập gần 5000 trang, 4.10.2009 tại sảnh đường An Phong của nhà sách Đức Mẹ, Dòng Chúa Cứu Thế Sài gòn, cha đã hiện diện và chính tay Ngài viết những lời gan ruột sau đây vào sổ tay mà tôi còn lưu giữ đến bây giờ: “Anh Lê Đình Bảng thân mến, nhận thư mời dự buổi ra mắt bộ sách Ở Thượng Nguồn Thi Ca Công Giáo Việt Nam, tôi xin báo để anh biết, tôi sẽ thu xếp mọi công việc để tới tham dự, vì tôi thấy đây xứng đáng là một công việc đáng tôn trọng. Đối với một nghệ sĩ, ngồi suy tư với cảm nghiệm để sáng tác, chắc chắn là một việc đầy hứng khởi và thích thú. Nhưng ngồi mà đọc lại, mà suy tư, mà tuyển chọn, mà sắp xếp… thì thật là công việc đòi kiên nhẫn, nhiều thời giờ, nhiều công sức… Tôi thán phục công việc anh đã hoàn thành. Xin chia vui với anh và hết mình tôn trọng và khích lệ.”

Lm. Nhạc sĩ Phê rô Kim Long

PCT. Uỷ ban Thánh nhạc

Không lạ gì, khi Đức cha Phê rô Trần Đình Tứ, Giám mục Phú Cường đã đặt bút viết trong Lời Giới Thiệu Tuyển Tập CA LÊN ĐI 1000 Ca khúc phổ thông của Kim Long, nhà xuất bản Đồng Nai, 2018: “Nói tới những bài hát của Kim Long, có lẽ tất cả những ai từng ca hát trong nhà thờ, trong những buổi kinh lễ, đều đã hát qua, mặc dầu có thể không để ý tới. Ngày nay, sau hơn 50 năm sáng tác thánh nhạc và đi dạy tại nhiều Đại chủng viện, nhiều tu viện, tập hát cho nhiều ca đoàn từ Nam chí Bắc, không mấy chủng sinh, tu sĩ hay ca viên trong các ca đoàn lại không nghe biết linh mục nhạc sĩ Kim Long. Phải nói, đây là một thiên tài Thiên Chúa đã ban cho Giáo hội Việt Nam. Cha không chỉ có hồn nhạc, mà còn được học đến nơi đến chốn về thánh nhạc, nên những bài hát của cha vừa giúp ta sốt sắng cầu nguyện, vừa giúp cho việc cử hành các nghi thức phụng vụ cách tích cực và hữu hiệu nữa.”

Năm 2007 đã diễn ra một đêm nhạc “Ca Lên Đi mừng Chúa Giáng Sinh” ở Hà Nội để tôn vinh 50 năm viết thánh ca của ngài (1957-2007). Đức Tổng giám mục Hà Nội lúc ấy là Đức cha Giuse Ngô Quang Kiệt đã không tiếc lời khi thốt lên trong lời mở đầu: “Đêm nhạc này không đủ sức tôn vinh người nhạc sĩ có nhiều công lao như linh mục Kim Long, chỉ có nguyện ước như một kỷ niệm đánh dấu quãng đường 50 năm phục vụ của một tâm hồn nhạc sĩ.”

Một lần khác, tại nhà thờ giáo xứ Phú Trung, Sài gòn. Nhân dịp lễ đồng tế kỷ niệm mừng kim khánh 50 năm (1968-2018) của linh mục nhạc sĩ Kim Long, Đức cha Vinh Sơn Nguyễn Văn Bản, Chủ tịch Uỷ Ban Thánh Nhạc đã phát biểu: “Cha giáo Phê rô Kim Long được coi là người thổi hồn cho nền thánh ca Việt Nam phát triển đúng theo tinh thần phụng vụ của Giáo hội.”

3. Có được uy tín và vinh danh ấy, là nhờ Ngài đã bước đi đúng con đường truyền thống thánh nhạc bình ca của Giáo hội, của Học Viện Giáo Hoàng Roma, ngọn đuốc soi sáng thánh nhạc thánh ca. Nơi đã khuôn đúc nên những mẫu mực như: linh mục nhạc sĩ J.B. Lasan Nguyễn Văn Vinh (1912-1972); đức cha Phao lô Nguyễn Văn Hoà (1931-2017); linh mục Giuse Ngô Duy Linh (1922-1998); nhạc sĩ Phan xi cô Assisi Hải Linh (1920-1988); nhạc sĩ Phê rô Hùng Lân (1922-1986); linh mục nhạc sĩ Giuse Hoài Đức (1922-2007); linh mục nhạc sĩ Tiến Dũng (1924-2005); linh mục nhạc sĩ Hoàng Kim (1927-1985).

Trong bài “Mấy kinh nghiệm viết thánh ca”, chủ đề thuyết trình của cha tại buổi Hội Thảo lần XXI của Uỷ Ban Thánh nhạc (4.2008), tôi còn đọc thấy lời tâm huyết của một người nặng lòng với dân tộc: “Trong 50 năm viết thánh ca, quyển sách mà tôi dùng nhiều nhất là Từ Điển Việt Nam.”

Vì cha Kim Long thấu đáo lời dạy của Hội thánh: “Ở nhiều miền, nhất là các xứ truyền giáo, có những dân tộc có những truyền thống âm nhạc riêng, chiếm chỗ quan trọng trong đời sống tôn giáo và xã hội của họ. Phải quý trọng truyền thống âm nhạc ấy cách xứng đáng và dành cho nó địa vị thích hợp.”

New Jersey, Sinh nhật Đức Mẹ 2025.

Chú thích:

(1) Phao lô Nguyễn Văn Qui (1855-1914). Dạy học tại chủng viện Sài gòn, cha sở họ đạo Cầu Bông. Giỏi La Tinh, Pháp văn. Tinh thông Hán, Nôm và Quốc ngữ. Biên soạn sách Thánh Kinh, Giáo lý, tu đức, văn học nghệ thuật: Phúc âm Thánh Gioan, Luca, Thánh Giáo Yếu Lý Tam Giải…

Phao lô Đoàn Quang Đạt (1877-1956). Tác giả bài thánh ca Nửa Đêm Mầng Chúa Ra Đời, 1911. Hợp tác với cha Phao lô Nguyễn Văn Qui trong Tuyển Tập Ca Ngợi Đức Chúa Bà Maria- Ca Ngợi Rất Thánh Trái Tim Đức Chúa Giêsu.

(2) Linh mục Gabriel Nguyễn Thanh Long (1870-1941). Dạy học tại chủng viện Sài gòn, tác giả bài ca Đấng Phước Tạo Sinh. Quản trị tuần báo Nam Kỳ Địa Phận (1919-1922).

Linh mục G.B. Nguyễn Bá Tòng (1868-1949) đặt lời Việt cho bài Mừng Thay Á Thánh An Nhàn, 1933. Tác giả Tuồng Thương Khó, 1912. Giám mục Việt Nam đầu tiên, 1933. Cha sở họ đạo Bà Rịa, Tân Định. Linh mục Matheo Hồ Tấn Đức (1865-1941). Dịch giả Thánh Kinh (Cựu Ước Chơn Tích) và Thánh Kinh Tân ước đăng trên Nam Kỳ Địa Phận từ 1919-1940, một bỉnh bút của tờ tuần báo Công giáo Nam Kỳ Địa Phận (1908-1945).

(3). Linh mục An tôn Tiến Dũng (1924-2005). Chủ tịch Uỷ ban Thánh nhạc. Phó ban Thánh nhạc. Tiến sĩ khoa sáng tác tại nhạc viện S. Cecilia, Giáo Hoàng Học Viện Roma 1962. Tác giả: Nhạc Lý, Hoà Âm thực tập và diễn giải, Đối Âm, Tấu Pháp, Tôi Viết Ca Khúc Tiếng Việt, Hoà Âm Tân Thời, Trên Phím Đàn.

Linh mục Gioakim Hoàng Kim (1927-1985). Cử nhân hoà âm tại Viện Âm nhạc Paris, 1962. Tác giả của Thánh Vịnh Huyền Ca và Họp Mừng Vượt Qua.

Đức cha Phao lô Nguyễn Văn Hoà (1931-2017). Cử nhân thánh nhạc Học Viện Roma, 1963. Tác giả của bộ lễ Seraphim 1964 cảm hứng từ bình ca; Trăm Triệu Lời Ca 1960-1970. Chủ tịch Uỷ ban Thánh nhạc. Giám mục giáo phận Phan Thiết, Nha Trang.

Linh mục Phê rô Kim Long (1941-2025). Phó chủ tịch Uỷ ban Thánh nhạc. Tổng thư ký Uỷ ban Phụng Tự. Tốt nghiệp thạc sĩ thánh nhạc bình ca (Magistrum in Cantu Gregoriano)1972. Giảng dạy tại Đại học Thành Nhân, Đại học Đà Lạt, Đại chủng viện Thánh Giuse Sài gòn, Hà Nội, Huế. Tác giả tuyển tập Ca Lên Đi 1,2,3 và các tập thánh ca suy niệm.